Antika Şamdan Modelleri

[KüL_KeDiSi]

Günümüzde şamdanlar İmparator I. Justinian (İ.S. 527-563) döneminde kullanıldığından çok farklı bir amaçla dekorasyonun etkisini arttırmak için kullanılmaktadır.

Şamdan (candelabrum) sözcüğünün kaynağı yatay ve dikey şamdan iğneleri yardımıyla balmumu veya donyağından yapılmış mumları taşıyan bir Etrurya objesi için kullanılan Latince bir sözcüktür. Bu objeler o günlerde resmi binalar konutlar ve dini yapılar için ana ışık kaynağı olarak görev yapmaktaydılar.




III. George/Victoria dönemi gümüş yaldızlı ve mermerden şamdan. Şamdan kolları ve figürler 1803 gövde 1888 yapımı Londra.





III. George dönemi gümüş beş kollu şamdan. Paul Storr yapımı Londra 1807/1815. 48.9 yüksekliğinde



Gümüş Sy. Wagner 1890 - Berlin. (Antik A.Ş. Arşivi).


IV. William dönemi şamdanlar William Brown yapımı Londra 1834 Her biri 27 cm yüksekliğinde 5195 gr ağırlığında.


Pompei ve Herculanoum kazılarında pek çok çeşit bronz şamdan gün ışığına çıkarılmıştı. Bunlardan çoğu ziyafetlerde kullanılmak üzere yapılmış lüks objelerdi ve genellikle yivli bir gövde ile desteklenmiş serbest tabanlı hayvan şeklinde olup çanak biçimli bir lamba tepsisi ile son bulmaktaydılar. Bu şamdanlar arasında en değerli örnekler mumlara taşıyıcı eleman olarak kullanılan genç heykelleriydi.

I.Ö. 2.yüzyılın ortalarında Atinalı heykeltıraşlar Roma pazarı için üretim yapmaktaydılar. Julius Caesar döneminde üretim Roma'dan Atina'ya dönmüştü. Augustus yönetiminde İ.Ö. 27 ile İ.S. 14 yılları arasında ise üretimde doruk noktaya ulaşılmıştı. Tivoli'deki villasında da görüldüğü üzere Hadrian yönetiminde İ.S. 117-138 yılları arasında üretim yeniden canlandı.

İlkçağlardan başlayarak kullanılan şamdan ve mumluklar bir veya birden fazla ışık kaynağına destek sağlayan çoğunlukla 3 ayalı bir gövde ve tepsi veya havuzu ile çok gelişmiş bir sanat ürünüydü. Roma döneminde bu şamdanlar genellikle bronzdan yapılırdı ama mermer olanlar daha üstün kabul edilirdi. En değerli kabul edilenler ise Algina tepsili ve Taras gövdeli olanlardı. Süsleme olarak daha çok arabesk motifler kullanılıyordu.


Eski çağların en tanınmış şamdanları Jerusalem'deki tapmaktan Romalılar tarafından İ.S. 70. yıllarında alınan yedi kollu şamdan ve Büyük İskender (Alexander The Great) tarafından Thebas'dan alınarak Roma'daki Apollon tapınağına getirilen Pliny tarafından meyve yüklü bir ağaç olarak tasvir edilen şamdandır.

Pausanias Acropolis'de bulunan Erechtheion'u ziyaretinde Kallimochos tarafından yapılmış bir yıl yetecek kadar yağ alabilen bir kandil görmüştür. Bu daha önceleri yanlışlıkla şamdan olarak bilinmekteydi. 14.yüzyıldan 17.yüzyıla kadar pirinç veya bronz şamdanlar daha değerli kabul edilmekteydi. Gümüş ve altın ise kraliyet mekânları ve kiliselerde kullanılmaktaydı. Kullanımları yaygınlaştıkça oyma varaklı ahşap ve kaya kristalinden şamdanlar da yapılmaya başlandı. 18.yüzyılın ortalarından itibaren ise ışığı yansıttığı için cam kullanıldı.

14.yüzyılın ortalarında İran'dan Avrupa'ya şamdan başı geldi ve bu dönemin sonuna doğru çok yüksek İspanyol ve İtalyan kilise şamdanları dışında tüm şamdanlarda iğnenin yerini aldı. O tarihlerde şamdanlar değerli madenler ahşap cam porselen ve benzeri maddelerden üretilmekteydiler.


İtalya'da (candelieri) olarak bilinen şamdanlar Rönesans döneminde genellikle Maiolica'dan yapılmakta ve mimari unsurları portalleri pencereleri süslemede dekoratif öğeler olarak kullanılmaktaydılar. Bazen de oyma ve boyalı olanlarına rastlanmaktaydı. Bunlarda eski örneklerden ve Alberti'den esinleniliyordu. Süs eşyalarının yer aldığı baskılar bunları yapan zanaatkârlara ilham kaynağı olmaktaydı. 15.yüzyılın sonlarında mumun dibini çıkarmayı kolaylaştıran yarıkları bulunan yuvalı şamdanlar yapıldı. Zamanla bu yarıkların yerini artan mumu rahatça çıkartmak için bir altlığın yerleşebildiği yuvarlak bir delik aldı.

16.yüzyılda mumluklar 1598'de Vila Medici hakkında Bandello tarafından tanımlandığı gibi "Boyalı ve varaklı kutu biçiminde yüksek kaideler üzerine yerleştirilmiş şamdanlar"dı. Mum taşıyan genç bir erkek formunda şamdanlar çok modaydı. Bu moda masada önemli kişilerin meşale taşıyıcılar bulundurması geleneğinden gelmekteydi.


1600'lü yıllar öncesinden çok az sayıda gümüş şamdan günümüze gelebilmiştir. 17.yüzyılda merdiven tırabzanlarına baş yapıldı ve buraya şamdanlar yerleştirildi. Bunlarda damlayan mumlar için tepsi kullanılmamaktaydı. Menfezleri olmayan şamdanlar yapılmaktaydı. 18.yüzyılda mum diplerini çıkarmaya yarayan mekanik tutamaklar ve diğer aletler geliştirildi. 17.yüzyılın sonlarında ve 18.yüzyılın başlarında pek çok çeşitli mumluklar üretildi. Avrupa'da zenginliğin artması ve Amerika'daki madenlerden pek çok metalin getirilmesiyle ev eşyalarında hammadde olarak gümüş kullanılmaya başlandı. Genellikle kabartma desenli ve değerli taşlarla işlenmiş kare kaideler üzerinde yer alan küçük şamdanlar Barok dönem tuvalet masalarının ayrılmaz bir parçasıydı.


Şamdanlardan çoğu iki bölümden oluşmaktaydı. Baş ve yuva bölümü. Bunlar daha sonra lehimle birleştiriliyordu. 18.yüzyıl ortalarında basit stiller tercih edilmekteydi. Klan mumu çıkarmak için hareketli bir mumluk kullanılması ile metal kullanımı azaldığından şamdanlar daha ucuza üretilebilmekteydiler.

Altın daha göz alıcı olduğundan mobilya ve mimari unsurlarda altın varak çok kullanılmaktaydı. Büyük salonlarda da duvarlara sabitlenmiş şamdanların kullanılması gerekiyordu. Bu nedenle şamdanların da içinde bulunduğu bir grup bronz eşya varaklanarak altın görünümün kazandırılmaktaydı.

Özellikle İngiltere'de şamdanları gerçekleştirdiği neo-klasik iç dekorasyonlar ile bütünleştiren mimar Robert Adam ile basit neo-klasik formlar yaygınlaştı. Fransa'da yaygın olan fiyonk biçiminde bir araya getirilmiş yapraklar dizisi ve benzeri süslemelerden oluşan naturalistik stildi.

Bu kompozisyonlar abartılmamıştı ölçülüydüler. Bu şamdanlara örnek olarak Petrograd'daki kışlık saray için François Thomas Germain tarafından 1756 yılında yapılan gösterilebilir.

Yüzyılın sonlarına doğru daha çok Rokoko tarzı yaygınlaştı. Yapraklar dallar simetrik olmayan çelenkler ve benzeri süslemeler kullanıldı.

İtalya'da şamdanlar 19.yüzyıla gelinceye kadar pek azdı. Bunların hareketi daha çok bir kanca veya makara ile sağlanmaktaydı.

Victoria dönemi İngiltere'sinde 19.yüzyılın ilk üç çeyreğinde daha çok naturalistik tarz hâkimdi. Formdaki gelişmeler özellikle şamdanla birlikte kullanılabilen centerpiece'lerde çok dikkat çekiciydi. Tabanlar gelişmiş sarmal biçimli ayaklardan ve dalga formlu taştan ve nadiren de figürlerden oluşmaktaydı. Bir zamanlar o kadar sevilen klasik figürler yerini zafer sembolleri sanat hayvanlar savaş sahneleri şövalyelik benzeri konulara bırakmıştı.



III. George dönemi gümüş yaldızlı şamdanlar Paul Storr yapımcı damgalı Londra 1811. Her biri 228 cm yüksekliğinde 3673 gr ağırlığında.


Victoria dönemi gümüş beş kollu şamdanlar. Hunt&Roskell yapımcı damgalı Londra 1867 62.7 cm yüksekliğinde 8663 gr ağırlığında.


Avrupa gümüş beş kollu şamdanlar PS yapımcı damgalı 1840 İtalya. 628 cm yüksekliğinde.